Werdykt oparty na danych · PISA · TIMSS · PIRLS · PIAAC
Czy polska edukacja jest naprawdę zła?
Polacy narzekają na swoje szkoły. Dane mówią, że uczciwa odpowiedź zależy wyłącznie od tego, kogo i kiedy mierzysz. I jest ciekawsza niż „to katastrofa” albo „jest dobrze”.
Zobacz wynik ↓
Wynik
Pozycja Polski załamuje się z wiekiem
Zestaw wszystkie trzy etapy życia na jednej skali: 0 to średnia 27 zamożnych krajów, a 1 to typowy dystans, jaki je dzieli. Polska spada z +0,63 w 4. klasie (4–5. miejsce na 24 kraje) do −1,23 jako dorośli, czyli 25. na 27. Ten zjazd jest sednem.
Ten sam kształt, wskaźnik po wskaźniku
Każdy pomiar z 4. klasy jest powyżej średniej tych 27 krajów, a każdy pomiar dorosłych daleko poniżej. 15 lat to punkt zwrotny: zaledwie +0,19, czyli 8–9. miejsce na 27, więc przewaga polskich nastolatków jest skromna, gdy porównujemy ją tylko z krajami o podobnej zamożności.
Rozstrzygający test
To nie tylko roczniki z czasów PRL
Oczywistym ratunkiem dla „nasze szkoły są w porządku” jest teza, że słabi dorośli uczyli się za komuny. Sprawdzone i obalone: luka Polska–OECD jest najszersza w grupie 25–44, czyli wśród ludzi wykształconych już w wolnej Polsce, a Polacy w wieku 25–34 zajmują 30. miejsce na 31 krajów badania PIAAC.
Doskonałość, uczciwie
Świetni w zapobieganiu porażce, przeciętni na samym szczycie
Czy Polska kształtuje wybitnych, czy równa wszystkich do średniej? W wieku 15 lat grupa uczniów bez podstaw jest wyraźnie mniejsza niż gdzie indziej (to dobrze), a udział najlepszych ledwie dorównuje średniej OECD, co jest klasycznym sygnałem „równania do średniej”.
Prawdziwa doskonałość, ale niszowa
W porównaniu z samymi zamożnymi krajami przewaga najlepszych polskich czwartoklasistów topnieje: z dwukrotności typowego kraju do około 1,3–1,5 raza, czyli powyżej średniej, ale nie wyjątkowo. Prawdziwie światowa polska doskonałość jest wąska i konkretna: programowanie konkursowe.
- IOI ~5. miejsce w historii IOI wg złotych medali
- ICPC Uniwersytet Warszawski, 2× mistrz świata
- IMO ~17. w historii (o oczko niżej)
Prawdopodobny mechanizm
Polska Karta Nauczyciela ustala płace płasko, wg stażu i jednolicie w kraju: dodatek 1%/rok za wysługę, bez związku z wynikami, i jedne z najniższych płac w OECD. Słaba krańcowa zachęta do kształtowania najlepszych uczniów. Hipoteza, nie dowód.
Wyjątkowa czy typowa?
Wyraźnie powyżej normy, ale nie ewenement
Uszereguj każdy zamożny kraj wg różnicy między 15-latkami a dorosłymi. Polska jest 3. z 27, ale dwa kraje nad nami (Singapur, Korea Płd.) są tam, bo ich 15-latkowie są wybitni. U Polski ta różnica bierze się ze słabego wyniku dorosłych i jest największa wśród krajów, które nadganiają dystans do Zachodu.
Ta sama różnica, na mapie
Zielony tam, gdzie 15-latkowie wyprzedzają dorosłych danego kraju; karmazynowy tam, gdzie dorośli wyprzedzają młodych. Polska jest w ciepłym pasie razem z krajami południa i wschodu Europy, które nadganiają dystans; kraje nordyckie idą w drugą stronę, bo mają silnych dorosłych, więc wychodzi im głęboki karmazyn.
Osobna warstwa · efekty
Elitarny talent, ale bez maszyny, by go spieniężyć
Czy talent zamienia się w wysokiej klasy efekty? Głównie za granicą. Krajowych prywatnych jednorożców jest w praktyce jeden (DocPlanner), a największe sukcesy polskich założycieli, ElevenLabs i ICEYE, mają siedziby za granicą. Polska wypada poniżej swoich możliwości.
Wyjaśnienia · model szkoły
Model pruski tłumaczy mniej, niż mu się przypisuje
Najczęstsze wyjaśnienie polskich problemów brzmi: XIX-wieczna, pruska szkoła tłumi potencjał. Kłopot w tym, że Polska jest najlepsza dokładnie tam, gdzie system jest najbardziej „pruski”, czyli w 4. klasie. A skoro, jak pisze rządowy raport, wszystkie systemy świata wywodzą się z pruskiego, to zmienna wspólna Singapurowi i Polsce nie może tłumaczyć różnicy między nimi.
- Trzy najgłośniejsze zarzuty nie bronią się w danych. Polska ma jeden z najniższych ustawowych wymiarów godzin w OECD (5 304 h wobec 7 642 h, ale to suma za wszystkie lata; rocznie około 663 wobec 849, różnica 22%). 95% nauczycieli deklaruje swobodę w doborze metod, czyli tyle co średnia UE (94%). A w PISA 2022 z myślenia kreatywnego Polska jest powyżej średniej OECD (34 wobec 33 pkt), choć wyraźnie poniżej Singapuru (41).
- Prawdziwy osad jest w zarządzaniu, nie w dydaktyce. Nauczyciel jest wolny w tym, jak uczy (95%), ale poniżej średniej UE w elastyczności realizacji programu (68% vs 76%) i w wyborze sposobów oceniania (74% vs 82%). Tylko 9% czuje wpływ na politykę edukacyjną, 10% czuje się cenionych społecznie. Wolność metody bez wolności programu i oceny jest pozorna, bo to program i egzamin wyznaczają, co się opłaca. Dane dotyczą wyłącznie klas 5–8 i są deklaracjami.
- Jedyna dźwignia z dowodem przyczynowym to moment selekcji. Reforma 1999 opóźniła sortowanie uczniów o rok i dała tym, którzy trafiliby do zasadniczych zawodówek, ok. 100 punktów PISA. Reforma 2017 ten mechanizm cofnęła. To teza nie o „duchu” szkoły, lecz o kalendarzu.
Cała alternatywa mieści się w wąskim pasku
- Szkoły niepubliczne: ok. 7,4% uczniów i ani jednej analizy uwzględniającej zamożność rodziny. Na egzaminie ósmoklasisty wypadają lepiej, na maturze wyraźnie gorzej. Kierunek różnicy się odwraca, a to samo w sobie jest dowodem, że mierzymy skład uczniów, a nie jakość szkoły. Szkoła niepubliczna rekrutuje i pobiera czesne; obwodowa musi przyjąć każde dziecko z rejonu.
- Edukacja domowa: 1,2–1,3% uczniów, wzrost już wyhamował, efekty niezmierzone. To historia o luce w przepisach, nie o rodzinach uczących w domu: 96,7% uczniów w edukacji domowej jest zapisanych do szkół niepublicznych. GUS jej nie wyodrębnia, CKE nie publikuje jej wyników, IBE jej nie badał, co przyznaje nawet Fundacja Edukacji Domowej.
- Najciekawsze jest to, czego nikt nie zmierzył. Polska nie brała udziału w żadnym międzynarodowym programie obserwacji nagrywanych lekcji: ani w TIMSS Video Study, ani w późniejszym Global Teaching InSights. Nie ma też własnego badania obserwacyjnego na reprezentatywnej próbie, bo obserwacje z projektów IBE i z ewaluacji zewnętrznej prowadzono do innych celów. W TALIS 2018 również nas nie było, więc porównywalne dane deklaratywne mamy z lat 2008, 2013 i 2024. Spór o „pruską lekcję” toczy się więc bez pomiaru samej lekcji.
- Sześciolatki w szkole to dziś margines. Reforma z lat 2014–2016 objęła obowiązkiem cały rocznik, a ustawa z grudnia 2015 ją cofnęła. W roku 2024/25 w podstawówkach jest 5 033 uczniów w wieku sześciu lat i mniej przy 428 512 pierwszoklasistach, czyli najwyżej jeden na osiemdziesięciu kilku. Najwyżej, bo kategoria GUS obejmuje także młodszych i wszystkie klasy, nie tylko pierwszą. Próg siedmiu lat jest dziś stanem faktycznym, nie tylko przepisem, a dlaczego tak niewielu rodziców zapisuje sześciolatka, tego dane nie mówią. Ile kosztował sam powrót, też nie wiadomo, bo efektu cofnięcia reformy nie policzył nikt.
Prawdziwy podział
Większość uczniów uczy się w torze zawodowym
Większość uczniów szkół ponadpodstawowych nie uczy się w liceum. W szkołach dla młodzieży, bez policealnych, liceum ogólnokształcące skupia 44,7% uczniów, technikum 40,5%, a szkoły branżowe i pozostałe 14,8%. Licząc wszystkie ścieżki kończące się kwalifikacją zawodową, w torze zawodowym uczy się 54,5%. Ciężar tej liczby niesie technikum, które daje zarówno maturę, jak i zawód, więc „zawodowy” nie znaczy tutaj „bez matury”. Eurostat, przeliczający tę samą sprawozdawczość na kategorie ISCED, daje 54,4% przy średniej unijnej 49,9%. To nie jest niezależne potwierdzenie, bo dane Eurostatu pochodzą od GUS, a jego wartość polega na tym, że wszystkie kraje Unii policzono tam tak samo.
- liceum ogólnokształcące44,7%
- technikum40,5%
- branżowe i pozostałe14,8%
- Ten sam podział wraca w wynikach. Maturę 2024 zdało 92,5% absolwentów liceów, 85,2% techników i 28,0% absolwentów branżowych szkół II stopnia; w 2025 odpowiednio 90,4%, 79,5% i 24,3% (CKE, Sprawozdanie, po terminie poprawkowym). Ostatnią liczbę trzeba czytać ostrożnie, bo do matury przystąpiło zaledwie 1 353 absolwentów tego toru, czyli mniejszość, która sama się wybrała. Jest tu też pułapka, w którą regularnie wpada prasa: lipcowe liczby wstępne nie obejmują poprawki, więc zestawianie ich z zeszłoroczną liczbą po poprawce produkuje załamanie, którego nie ma. Arkusze z różnych lat nie są zrównywane, bo publikuje się je w całości i nie ma zadań kotwiczących, więc nawet poprawne porównanie może mierzyć trudność arkusza, a nie umiejętności.
- Tor przesądza o liczbie języków obcych. W liceum przypada 1,99 języka na ucznia, w technikum 2,00, a w branżowej szkole I stopnia 1,02. Wymiar ustala rozporządzenie o ramowych planach nauczania, a nie szkoła: liceum i technikum mają w planie dwa języki nowożytne, branżowa I stopnia jeden. Czy mniej godzin języka przekłada się na słabszą umiejętność, tego nie wiemy, bo reprezentatywnego testu znajomości języków Polska nie ma od 2011 roku.
Jeden język albo dwa, zależnie od toru
Uczciwy werdykt